Những căn nhà nổi giữa vùng thường xuyên ngập lũ

Nằm giữa thung lũng được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi, Tân Hóa (trước đây thuộc huyện Minh Hóa, tỉnh Quảng Bình, nay thuộc xã Kim Phú, tỉnh Quảng Trị) từ lâu được biết đến là một trong những vùng thường xuyên chịu ảnh hưởng nặng nề của lũ lụt.

Đặc điểm địa hình lòng chảo khiến nước từ các sông, suối đổ về nhanh trong những đợt mưa lớn, trong khi khả năng tiêu thoát qua hệ thống hang đá tự nhiên còn hạn chế. Vì vậy, vào mùa mưa lũ, nhiều khu vực có thể bị ngập sâu, đời sống người dân gặp không ít khó khăn.

Trước đây, mỗi khi xuất hiện mưa lớn kéo dài, các gia đình lại phải khẩn trương di chuyển tài sản, vật nuôi và tìm nơi cao ráo để tránh trú. Những lán tạm trên đồi núi hay nhà người thân ở vùng ít ngập trở thành nơi sinh hoạt bất đắc dĩ trong nhiều ngày.

Tân Hóa ngập sâu trong trận lũ lịch sử năm 2020.

Ông Trương Minh Quý (sinh năm 1964, trú thôn Tân Hóa) nhớ lại, việc chạy lũ từng là nỗi lo thường trực của người dân địa phương. Mỗi mùa mưa đến, các gia đình phải chuẩn bị sẵn phương án sơ tán, bởi nước có thể lên rất nhanh, gây nguy hiểm đến tính mạng và cuốn trôi tài sản.

Đặc biệt, trận lũ lịch sử năm 2010 đã để lại dấu ấn khó quên khi nhiều khu vực tại Tân Hóa ngập sâu hơn 10m, thậm chí trụ sở UBND xã hai tầng khi đó cũng bị nước nhấn chìm gần hết.

Từ thực tế ấy, người dân địa phương từng bước tìm kiếm những giải pháp phù hợp để thích nghi với điều kiện tự nhiên, thay vì chỉ phụ thuộc vào việc di dời mỗi khi thiên tai xảy ra.

Sáng kiến nhà phao giúp người dân chủ động ứng phó

Sau nhiều lần thử nghiệm các hình thức trú tránh lũ, mô hình nhà phao nổi dần được người dân Tân Hóa lựa chọn và cải tiến.

Điểm đặc biệt của loại nhà này là khả năng tự nổi theo mực nước. Khi nước lũ dâng cao, toàn bộ phần nhà được nâng lên nhờ hệ thống thùng phuy tạo lực nổi phía dưới. Khi nước rút, căn nhà hạ xuống vị trí ban đầu.

Theo thiết kế phổ biến, mỗi căn nhà phao có diện tích khoảng 20m², sử dụng từ 8 đến 12 thùng phuy rỗng, kết hợp hệ khung, mái và vách bằng vật liệu nhẹ. Nhà được bố trí hệ thống cột dẫn hướng cao khoảng 6–8m nhằm hạn chế dịch chuyển theo phương ngang khi nước dâng, đồng thời có cửa sổ phục vụ thoát hiểm trong trường hợp cần thiết.

Mỗi căn nhà phao rộng khoảng 20m2, phía dưới gắn 8-12 thùng phuy rỗng.

Trước mùa mưa bão, các hộ gia đình thường kiểm tra kết cấu nhà, gia cố hệ thống phao nổi, chuẩn bị lương thực, nước uống và những vật dụng thiết yếu. Khi xuất hiện nguy cơ ngập sâu, người dân có thể chuyển lên nhà phao để trú tránh trong thời gian chờ nước rút.

Bà Cao Thị Xuân (sinh năm 1957, trú xã Kim Phú) cho biết, từ khi có nhà phao, gia đình đã yên tâm hơn mỗi khi mùa mưa lũ đến. Thay vì phải vội vã tìm nơi sơ tán như trước, người dân chủ động chuẩn bị thực phẩm, đồ dùng sinh hoạt đủ sử dụng trong khoảng 10–15 ngày.

Những căn nhà nổi vì thế không đơn thuần là công trình phục vụ trú tránh lũ mà còn thể hiện sự thay đổi trong nhận thức và phương thức ứng phó thiên tai của cộng đồng.

Từ chỗ tìm mọi cách chống chọi với lũ lụt, người dân từng bước chuyển sang chủ động thích ứng, khai thác kinh nghiệm bản địa kết hợp với những giải pháp kỹ thuật phù hợp điều kiện thực tế.

Biến thách thức thiên tai thành cơ hội phát triển sinh kế

Không chỉ góp phần bảo đảm an toàn cho người dân, mô hình nhà phao tại Tân Hóa còn trở thành một nét đặc trưng trong hoạt động du lịch địa phương.

Tân Hóa từng được vinh danh là một trong những Làng du lịch tốt nhất thế giới. Trên cơ sở khai thác cảnh quan thiên nhiên, văn hóa bản địa và kinh nghiệm thích ứng với điều kiện thời tiết khắc nghiệt, địa phương từng bước phát triển các sản phẩm du lịch mang dấu ấn riêng.

Đáng chú ý, nhà phao không chỉ được sử dụng để trú tránh lũ mà còn được đưa vào hoạt động lưu trú phục vụ du khách. Theo thông tin từ địa phương, hiện có 13 hộ dân tham gia liên kết khai thác loại hình dịch vụ này, tạo thêm nguồn thu nhập và cơ hội việc làm.

Chị Trương Hồng Nương, một người dân thôn Tân Hóa, chia sẻ rằng trước đây nhiều lao động trẻ phải rời quê đi làm ăn xa do điều kiện sinh kế khó khăn, lại thường xuyên chịu ảnh hưởng của thiên tai. Sự phát triển của du lịch đã tạo cơ hội để một bộ phận người dân có việc làm ổn định ngay tại địa phương.

Sự chuyển đổi này cho thấy, khi những giải pháp thích ứng thiên tai được kết hợp với phát triển kinh tế cộng đồng, các địa bàn có điều kiện tự nhiên bất lợi vẫn có thể hình thành những hướng đi mới, phù hợp với đặc điểm và nguồn lực sẵn có.

Nhân rộng khả năng thích ứng từ cộng đồng

Theo ông Hoàng Thanh Bình, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Phú, toàn xã hiện có hơn 500 căn nhà phao tránh lũ, được hình thành từ nguồn hỗ trợ của chính quyền, các tổ chức, cá nhân và sự chủ động đầu tư của người dân.

Qua quá trình sử dụng, mô hình đã cho thấy những hiệu quả thiết thực trong việc hỗ trợ người dân chủ động ứng phó với tình trạng ngập lụt tại địa phương.

Mặc dù những năm gần đây khu vực chưa phải đối mặt với các trận lũ đặc biệt lớn, việc duy trì, kiểm tra và bảo đảm khả năng hoạt động của hệ thống nhà phao vẫn được xác định là cần thiết trước những diễn biến bất thường của thời tiết.

Trong lũ, mọi sinh hoạt từ nấu ăn, ngủ nghỉ đều được thực hiện trong nhà phao.

Thực tế tại Tân Hóa cho thấy, thích ứng với thiên tai không nhất thiết phải bắt đầu từ những công trình quy mô lớn hay giải pháp kỹ thuật phức tạp. Những sáng kiến xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, được cộng đồng tiếp nhận và từng bước hoàn thiện cũng có thể tạo ra những thay đổi đáng kể.

Từ vùng đất từng gắn liền với hình ảnh người dân tất bật chạy lũ, Tân Hóa đang trở thành một ví dụ về cách cộng đồng chủ động điều chỉnh phương thức sinh sống để thích nghi với điều kiện tự nhiên.

Những căn nhà phao nổi không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro do lũ lụt, nhưng đã góp phần giúp người dân giảm bớt sự bị động, nâng cao khả năng tự bảo vệ và từng bước xây dựng sinh kế thích ứng với thiên tai./.